aiaraldea.eus

Euskara Aiarerrian XIX. mendeko hasieran (I)

Erabiltzailearen aurpegia Aketza Merino   Iritzia

1926an, Aita Barandiaranek “Pueblos de Álava por vicarías” dokumentua aurkitu eta argitaratu zuen. Duela urte batzuk, Angel Ibisatek frogatu zuen dokumentua Lorenzo Prestamerok idatzi zuela 1803. urte inguruan.

Honetan, Zuia, Urduña, Aiara, Orozko eta Tudelako Bikariotzeetako herriak euskaldunak zirela esaten zen, zeinetan alferrik izango ziren “el idioma bascongado” ez zekiten apaizak. Artziniega eta inguruko herriak (Santa Koloma, Mendieta, Retes de Tudela, etc.) barne.

Ez dugu uste herri hauetan euskara ohiko hizkuntza izango zenik une hartan, nahiz eta euskaldun batzuk egotea posiblea den. Seguraski Prestamerok euskararen garrantzia puztu zuen bere argudioak indartzeko: hau da, erregetzak ezin zuela apaiz kanpotarrak izendatu, herriarekin loturak zituztenen ordez.

2008an Henrike Knorrek Prestamerok garai horretan idatzitako beste dokumentu bat argitaratu zuen, Wilhem Von Humboldt jakitunari zuzendutako gutuna, hain zuzen. Pentsatzekoa da oraingo honetan informazioa ez zela baldintzaturik egongo. Ez zegoen horretarako zergatia.

Dokumentu honetan herriak Koadriletan sailkatzen dira, ez Bikariotzetan. Aiarako Koadriletan “se habla bascuence y se hace mayor uso del romance”. Nola ulertu behar dugu esaldi hori? Euskara gaztelania baino gehiago mintzatzen zela? Gaztelaniaz lehen baino gehiago egiten zela? Arrastaria, Urkabustaiz, Zigoitia, Zuia, Ganboa, Iruña, Barrundia eta Asparrenaren kasuetan bakarrik esaten da: “bascuence y castellano”. Eta gauza bera gertatzen da Artziniegan.

Beraz, posiblea da Prestamerok lehenengo dokumentuan euskararen garrantzia puztu izana, baina bigarrenean argi geratzen da euskara euskalde osoan hitz egiten zela, Artziniegan ere bai. Urte horietan, Eugene Coquebert de Montbret frantsesak Artziniega, Urduña eta Aiara sartu zuen euskaldun lurraldean. Eta Manuel de Llano merkatari arabarrak 1807an Aiaran eta Artziniegan euskera eta gaztelania herri guztietan hitz egiten zela esan zuen.

Baina, aldi berean, gaztelaniaren presentzia ezin da ezkutatu. Eta leku askotan ez zen pasadizozko presentzia izaten, izan ere Aiara Herriko mendebaldean desagertzen ari zen, belaunaldi arteko transmisioa eten egin zelako. Baina kontuan hartu behar da hori ez dela bat-batean eta aho batez gertatzen, prozesua hasten denetik azken euskaldunak desagertzen direnerako hamarkada batzuk pasatzen ziren.

 

 

Erantzunak

Erabiltzailearen aurpegia Javier Cuadra Erantzuna | #1

Betiko legez, guztiz jakingarria daramazun idazlan sorta hau. Hortaz, lehengo eta behin: eskerrak eta zorionak, nahasian eta erdibana.

Ahaztutako batzuk ekarri dizkidazu burura, egiaz. Eta euskararekin bezala, besterekin ere zerikusi dutenetaz ari naiz.

Aipatzen duzun Henrike Knorren idazkian, adibidez, eta bestetan sartu gabe, hutski Aiarari dagokionez, Prestameroren zerrendan bai Artziniegako ermandadeko, bai eta Aiarako ermandadeko bezala ere aipatzen zen "Soxoguti", batean nahiz bestean ere, berdin.

Knorrek askitto erraz konpondu zuen auzia izen-zerrenda argitaratzean, Artziniegako aipamenari oinoharra erantsita, eta "begien bistako errakuntza" zela esanez...

Halere, errazegi konpondua uste zuen arazoa, nire iritziko... Arinegi ere bai, beharbada.

Buruz ari naiz (beti bezala, halabeharrez), baina Espainiako Historia Akademiak 1802an argitaratu zuen DICCIONARIO HISTÓRICO-GEOGRÁFICO-an esandakotik, "Soxoguti" sarreran, Aiara Herriko omen ziren etxalde edo baserri batzuk, eta Artziniegako omen ziren beste batzuk, ordea, ibaia, bidea edo ez dakit orain zerekikoan hartuta...

Nik dakidala, inon ez da argitzen zein etxe edo etxalde ziren Aiarako, eta zeintzuk, berriz, Artziniegako... Oker ote nago? Auzi argitua da, eta nik ez dakit?

Argi ote daki hori inortxok ere? Aketza, zuk ote?

Erabiltzailearen aurpegia Xabi Zalbide Erantzuna | #2

Javier, uste dut Artziniegakoak omen ziren Soxogutiko etxalde horiek bakarra dela, San Roman deritzona. Artziniegatik, muino gainean ikusten den baserri-etxea da, pabilioi moderno bat duena.

Saiatuko naiz informazioa lortzen.

Erabiltzailearen aurpegia Javier Cuadra Erantzuna | #3

Eskerrik asko, Xabi, informazioa estimatzen dizut.

Aspaldi egin zitzaidan galdera hori baina, badakizu, batetik bestera, atzeratu eta atzendu ere egiten zaizkigu gauzak askotan, eta gutieneko ustean gogoratzen zaizkigu bat-batean berriz ere, lozorrotik esnatuta bezala... Oraingoan kasu.

Jakingarria litzateke hori ondo argi ezartzea eta, besteak beste, foruaren "aplikazio/ez aplikazioan" ere horrek zernolako "tolesak" hartu ote zituen arakatzea.

Guztiz estimatzen dizut erantzuna, eta larri nago zain, areagoko zerbaitto argituko bazenu ere.

Ondo izan.

Erantzun

Erantzuteko, izena emanda egon behar duzu. Sartu komunitatera!

»» Alta eman edo pasahitza berreskuratu


Twitter ikonoa Facebook ikonoa