Erizaintza ikasketak egin zenituen, baina iaz Madrilera joatea erabaki zenuen, dantza urbanoan formatzeko. Bertan zaudela ere kaleratu duzu liburua. Madrilek eman al dizu zure sen artistikoa esploratzeko bidea?
Bai, hori da, iaz etorri nintzen Madrilera, nire proiektu nagusia dantza urbanoa da eta horregatik etorri nintzen hona. Baina egia da hiri honetan gero eta diziplina artistiko gehiagoekin nagoela kontaktuan eta horri esker ausartu naiz proiektu desberdinak egitera. Liburuan bertan agertzen da nire bizi-aldaketa eta sentitzen dudan “arte beharra”.
Urrian ikusi zuen argia liburuak. Nolako izan zen sormen prozesua? Liburu batean bilduko zenituela pentsatzen idatzi zenituen poemak? Edo denboran zehar idatzitako poemak berreskuratu eta bildu dituzu?
Ni betidanik idazten dut, oso txikitatik hasi nintzen idazten, beharretik. Azken urte honetan izugarrizko aldaketak eduki ditut: pisu eta pisukide berriak, hiri berria, lagun berriak… Gainera, niretzat dantza urbanoa berria da ere bai, ez nuen ia inoiz formakuntza eduki. Aurretik euskal dantzan ibili naiz, baina hori zen nire esperientzia bakarra, eta hemen Madrilen sartu naiz formakuntza profesional batean ero-eroan. Orduan, emozionalki gauza asko eta desberdinak sentitu ditudanez, asko idatzi egin nuen kurtsoan zehar. Udan, idatzitako guztia irakurri nuen eta erabaki nuen liburua egitea nire bizitzako prozesu hau nolabait erregistratuta geratzeko. Probatzearren egin nuen, ez nekien zein izango zen azken emaitza.
Mi cocina es de butano da liburuaren izenburua, niri zuzenean langile-klaseko familia baten sukaldea da burura datorkidana. Langile identitateak eta prekarietateak badute protagonismorik poemetan, ezta?
Bai. Nire familia langile-klasekoa da, Galiziatik etorritakoak. Txikia nintzenean ikusten nuen lagun batzuk bitrozeramika, berogailua eta etxeko horma garbiak zituztela eta flipatu egiten nuen. Horregatik erabaki nuen izenburua hori izatea. Liburuak uneoro hitz egiten du nire langile identitateari eta prekarietateari buruz, beti nire istorio pertsonalarekin eta egoera horrek sentiarazi didanarekin lotuta.
Galiziatik ere asko du liburuak, han eta hemen hazi eta hezi izan zarelako. Hainbat lekutakoak garenok aldi berean inongoak ez izatearen sentimendua dugu batzuetan. Nolabaiteko identitate bikoitz hori zure bizitzan zehar kezka sortu dizun zerbait al da edo modu naturalean bizi izan duzu?
Etxean modu naturalean bizi izan dugu beti, baina egia da etxetik kanpo batzuetan arraroa sentitu naizela, batez ere hizkuntzarekin. Azken finean, euskara ez da nire ama-hizkuntza, baina aldi berean nire herriko hizkuntza denez, gustatuko litzaidake, adibidez, euskaraz idaztea. Baina ondo dago, beste modu batzuetan irudikatu ahal dut Euskal Herria nire proiektuetan. Justu, kasu honetan nire etxean zegoen kultura Galiziakoa zen eta horregatik Galiziak dauka leku handia liburuan. Gainera, urtero lauzpabost hilabete pasatzen genituen Sangorzon, nire ama eta amama jaio ziren herrian. Denbora batez, harriz egindako etxe oso zahar batean bizi izan ginen, ia elektrizitate barik, ez geneukan garbigailua ezta ur berorik. Nire haurtzaroaren eta nerabezaroaren zati inportantea bezala gogoratzen dut.
Liburua argitaratzeko crowdfunding ekimena abiatu zenuen. Nolakoa izan zen prozesu hori?
Argitaletxe askorekin hitz egin nuen eta haietatik bik baino ez zuten nahi nire proiektua. Crowdfunding bidezko kontratua hartu nuen merkeagoa zelako. Baina, egia esan, nahiago nukeen bakarrik argitaratzea.
Behin argitaratuta, Madrilen eta Urduñan aurkezteko aukera izan duzu. Bi leku eta bi publiko oso ezberdin dira, behintzat lehen begi-kolpean. Zer nolako harrera izan du batean zein bestean?
Bi lekuetan oso-oso polita izan zen eta izugarrizko maitasuna sentitu nuen jendearen partez. Madrileko aurkezpenean bertan egin ditudan lagunak etorri ziren eta konturatu nintzen familia bat sortu dudala han. Sentsazio hori oso polita izan zen. Urduñakoan, nire betiko familia eta lagunak eta txikitatik ezagutzen dudan jende asko etorri zen, oso-oso zirraragarria izan zen jendearen hitzak eta besarkadak sentitzea. Oraindik shock antzeko batean nago.
“Gata Cattana erreferente handi bat da, baina rapari dagokionez, nire erreferenterik gertukoena beti izan da nire neba Ruyman”
Langile-klasea, rapa, hip-hopa eta poesia. Askori zuzenean Gata Cattanaren figura etorriko zaie burura. Erreferentetzat duzu? Zer beste erreferente dituzu?
Bai, Gata Cattana erreferente handi bat da, baina rapari dagokionez, nire erreferenterik gertukoena beti izan da nire neba Ruyman. Txikitatik da raperoa da eta beti entzuten nituen bere abestiak. Poesia arloan nire erreferente nagusiak Rosalia de Castro eta Piedad Bonnett dira. Egia esateko, rapa agertu zen lehengo nire bizitzan eta gero etorri ziren klase-kontzientzia eta poesia.
Aurrera begira, ba al duzu beste proiektu artistikorik esku artean?
Bai, nire poesia abesti bihurtu nahi nuke, hip-hop kultura eta raparen bidez, eta ondo ateratzen bada, dantza urbanoarekin konbinatu.
Beste zerbait gehitzerik nahi bazenu, aurrera!
Eskerrak eman nahi dizkiet nire lagun guztiei, arteari eta familiari.